Tri thức thể loại: Văn bản nghị luận

1. KHÁI NIỆM VĂN NGHỊ LUẬN

- Bản chất: Kiểu văn bản được viết ra nhằm trình bày ý kiến (quan điểm, nhận định) của người viết về một vấn đề trong đời sống (xã hội, chính trị, văn học, đạo đức).

- Phương thức: Sử dụng lí lẽ và dẫn chứng xác đáng để thuyết phục người đọc (người nghe) tin tưởng.

- Mục đích cơ bản: Bàn bạc, đánh giá, phân tích để làm sáng tỏ vấn đề, hướng đến thống nhất nhận thức hoặc hành động.

2. ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA VĂN NGHỊ LUẬN

a) Về nội dung

- Vấn đề nghị luận: Đối tượng bàn bạc, thảo luận; thường là vấn đề quan trọng, phức tạp, mang tính thời sự, xã hội hoặc tư tưởng.

- Luận điểm: Ý kiến chính, quan điểm, nhận định cơ bản của người viết.

+ Yêu cầu: Chính xác, rõ ràng, mới mẻ, mang tính khái quát; các luận điểm có quan hệ chặt chẽ, cùng hướng tới mục đích chung.

- Luận cứ: Cơ sở để làm rõ luận điểm, bao gồm:

+ Lí lẽ: Các nguyên tắc, chân lí, quy luật đánh giá logic rút ra từ thực tế hoặc lí luận giúp bài viết có tính thuyết phục.

+ Dẫn chứng: Sự kiện, số liệu, ví dụ, câu chuyện, nhận định, trích dẫn từ nguồn đáng tin cậy.

b) Về hình thức nghệ thuật

- Kết cấu (Hệ thống lập luận): Tổ chức chặt chẽ, logic theo ba phần:

+ Mở bài: Giới thiệu vấn đề.

+ Thân bài: Triển khai vấn đề, trình bày và chứng minh các luận điểm (phần lập luận chính).

+ Kết bài: Khẳng định lại vấn đề, tóm tắt ý kiến, rút ra bài học hoặc lời kêu gọi.

+ Sắp xếp lập luận: Theo trật tự logic (nhân - quả, tổng – phân - hợp, liệt kê, đối lập...) kết hợp phương tiện liên kết mạch lạc giữa các ý, các đoạn.

- Ngôn ngữ và Giọng văn:

+ Tính chất: Đáp ứng yêu cầu cao về tính chính xác, khách quan, khoa học và biểu cảm.

+ Kiểu câu: Sử dụng đa dạng các kiểu câu (nhân quả, điều kiện, nhượng bộ, câu khẳng định/phủ định phù hợp nội dung). Kết hợp linh hoạt các biện pháp tu từ để tăng sức thuyết phục.

+ Giọng văn: Nghiêm túc, trang trọng, thể hiện sự chắc chắn, thận trọng của người viết.

3. PHÂN LOẠI VĂN NGHỊ LUẬN (CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN THPT)

Tiêu chí phân loại

Nghị luận xã hội

Nghị luận văn học

Đối tượng bàn bạc

Các vấn đề thuộc lĩnh vực đời sống xã hội, chính trị, đạo đức, tư tưởng, hiện tượng tự nhiên - xã hội có mối quan hệ thiết thực với cuộc sống và tuổi trẻ.

Các vấn đề thuộc lĩnh vực văn học: tác giả, tác phẩm, thể loại hoặc vấn đề lí luận văn học.

Mục đích

Thể hiện quan điểm, thái độ của người viết để định hướng nhận thức và hành động cho người đọc.

Phân tích, đánh giá, cảm thụ và làm sáng tỏ giá trị nội dung, nghệ thuật của tác phẩm văn học hoặc ý kiến văn học.

Các dạng thường gặp

• Bàn về đạo đức, lối sống, phẩm chất, triết lí nhân sinh.

• Bàn về sự kiện, hiện tượng xã hội (tích cực/tiêu cực).

• Bàn về chính sách, sự kiện quốc gia, hội nhập và phát triển.

• Nghị luận về tác phẩm/đoạn trích văn học.

• Nghị luận so sánh văn học.

• Nghị luận về một ý kiến văn học.