Lí thuyết CÂU

Chưa có nội dung.

CÂU

1. LỖI VỀ THÀNH PHẦN CÂU VÀ CÁCH SỬA

   Lỗi về thành phần câu gồm lỗi về cấu tạo câu, lỗi về ngữ nghĩa và lỗi về ngắt câu.

1.1. Nhận biết lỗi về thành phần câu 

Tàinguyên Ngôn ngữ

    a. Thiếu thành phần nòng cốt

   * Câu thiếu chủ ngữ: Viết câu thiếu chủ ngữ có thể có nhiều nguyên nhân. Song nguyên nhân phổ biến là người viết, người nói nhầm lẫn thành phần trạng ngữ là chủ ngữ của câu.

    Ví dụ:

   – Với tác phẩm này đã thể hiện tài năng của một cây bút truyện ngắn bậc thầy

   “Với tác phẩm này” là thành phần trạng ngữ. Có thể người viết nhầm đó là chủ ngữ.

   + Cách sửa thứ nhất: Dựa vào ngữ cảnh để bổ sung chủ ngữ phù hợp. Chẳng hạn: Với tác phẩm này, nhà văn đã thể hiện tài năng của một cây bút truyện ngắn bậc thầy.

   + Cách sửa thứ hai: Lược bỏ quan hệ từ ở đầu câu để bộ phận đứng sau đó trở thành chủ ngữ: Tác phẩm này đã thể hiện tài năng của một cây bút truyện ngắn bậc thầy.

   * Câu thiếu vị ngữ: Viết câu thiếu vị ngữ có thể có nhiều nguyên nhân. Trong đó, nguyên nhân phổ biến là người viết, người nói nhầm thành phần biệt lập hay thành phần định ngữ là vị ngữ của câu.

   Ví dụ:

   – Lục bát, một thể thơ “đặc sản” có từ lâu của người Việt.

   Trong câu trên, có thể coi “lục bát” là chủ ngữ, “một thể thơ “đặc sản” có từ lâu của người Việt” là thành phần chêm xen, giải thích cho đối tượng được nói đến ở chủ ngữ chứ không phải là vị ngữ. Kiểu lỗi này có thể do người viết nhầm thành phần chêm xem là vị ngữ.

   + Cách sửa thứ nhất: Thêm từ “là” để biến thành phần chêm xen thành vị ngữ:

   – Lục bát là một thể thơ “đặc sản” có từ lâu của người Việt.

   + Cách sửa thứ hai: Giữ nguyên thành phần chêm xen, dựa vào ngữ cảnh để bổ sung vị ngữ phù hợp: Lục bát – một thể thơ “đặc sản” có từ lâu của người Việt – đã được tác giả sử dụng hết sức nhuần nhuyễn.

   * Câu thiếu cả hai thành phần chính: Nguyên nhân phổ biến của lỗi này là người viết, người nói nhầm thành phần biệt lập là vị ngữ và thành phần trạng ngữ là chủ ngữ của câu.

   Ví dụ:

   – Trong hoàn cảnh nước sôi lửa bỏng như thế.

   Đây mới chỉ là một cụm từ, chưa hề có nội dung thông tin, vì thế, chưa phải là câu. Cách sửa: Dựa vào ngữ cảnh, bổ sung thành phần nòng cốt để hoàn thành câu. Ví dụ: Trong hoàn cảnh nước sôi lửa bỏng như thế, tôi không thể chần chừ. 

Tàinguyên Ngôn ngữ

   Ngoài các lỗi về cấu tạo câu như thiếu chủ ngữ, thiếu vị ngữ, thiếu cả chủ ngữ và vị ngữ, ta cũng thường gặp những lỗi về thành phần câu do thiết lập quan hệ ngữ nghĩa không phù hợp giữa chủ ngữ và trạng ngữ hoặc ngắt câu sai; cụ thể như sau:

   b. Thiết lập ngữ nghĩa không phù hợp giữa chủ ngữ và trạng ngữ

   Ví dụ:

   – Vừa đi học về, con Vện đã chạy ra vẫy đuôi mừng rối rít.

   Câu này có thể được sửa theo một trong hai cách sau: (1) Vừa đi học về, em đã thấy con Vện chạy ra vẫy đuôi mừng rối rít. (Để chủ thể của hoạt động nêu ở trạng ngữ thống nhất với chủ thể của hoạt động nêu ở chủ ngữ); (2) Em vừa đi học về, con Vện đã chạy ra vẫy đuôi mừng rối rít. (Để phân biệt hai chủ thể của hoạt động).

   c. Ngắt câu sai

    – Ví dụ:

   – Khác với cà phê, chủ yếu chỉ phơi khô, xát vỏ đem bán như ở nước ta. Ca cao muốn bán được giá và dễ bán, phải lên men. Để sửa câu này, ta chỉ cần thay dấu chấm trước từ ca cao bằng dấu phẩy.

   d. Sắp xếp sai vị trí thành phần câu

   Trong câu tiếng Việt, chủ ngữ thường đứng trước vị ngữ (trừ trường hợp người viết đảo trật tự với mục đích tu từ). Việc sắp xếp sai các thành phần nòng cốt là một kiểu lỗi về ngữ pháp.

   – Đang hành quân trong rừng một đơn vị bộ đội.

“Một đơn vị bộ đội” là chủ ngữ, lẽ ra phải được đặt trước “đang hành quân trong rừng” (vị ngữ). Kiểu lỗi này cần được khắc phục bằng cách trả lại đúng trật tự của chủ ngữ và vị ngữ: Một đơn vị bộ đội đang hành quân trong rừng.

   e. Thiếu vế câu

   Trong tiếng Việt, một số cặp quan hệ từ như: vì... nên...; chẳng những... mà còn...; tuy... nhưng...; càng... càng... phải luôn đi với nhau. Nếu thiếu một vế, câu bị lỗi về thành phần.

   Ví dụ:

   – Trái Đất nóng lên chẳng những khiến băng ở Bắc Cực và Nam Cực tan nhanh, nhấn chìm nhiều vùng đất màu mỡ.

    Cách sửa: Bổ sung quan hệ từ phù hợp với một vế câu, chẳng hạn: Trái Đất nóng lên chẳng những khiến băng ở Bắc Cực và Nam Cực tan nhanh, nhấn chìm nhiều vùng đất màu mỡ mà còn đe doạ sự sống của muôn loài. 

Tàinguyên Ngôn ngữ

Lưu ý: Có những câu nếu tách ra, có vẻ như bị lỗi thành phần câu, nhưng đặt trong ngữ cảnh, đó không phải là câu sai.

   Ví dụ:

   – Rừng Hoành Bồ có một nương dó. Rộng và sâu lắm. (Nguyễn Tuân)

   Tách ra, Rộng và sâu lắm không thể là một câu, nhưng nhờ câu trước đó mà ta hiểu rằng “rộng” và “sâu” ở đây là những đặc điểm của rừng dó Hoành Bồ. Loại câu đặc biệt như thế thường được dùng trong văn bản văn học.

1.2. Cách sửa

   Để phát hiện và sửa lỗi về thành phần câu, người viết cần thực hiện các việc sau:

   – Đọc kĩ lại các câu trong bài. Nếu gặp một câu khó hiểu thì nên kiểm tra xem vì sao không hiểu được: a) Vì vấn đề khó quá, vượt hiểu biết của bản thân?; b) Vì câu đó sử dụng những từ ngữ khó hiểu?; c) Vì câu thiếu thành phần chính?; d) Vì câu thiếu lô gích?.

   – Tìm biện pháp sửa lỗi. Nếu câu thiếu thành phần thì đó là thành phần nào? Nên sửa bằng cách nào: a) Bổ sung từ ngữ để làm thành phần câu bị thiếu; b) Cắt bớt từ ngữ để từ còn lại đảm nhận được vai trò của thành phần bị thiếu; c) Thay đổi trật tự từ ngữ để một từ ngữ nhất định đảm nhận được vai trò của thành phần bị thiếu.

2. LỖI LÔ GÍCH, CÂU MƠ HỒ VÀ CÁCH SỬA

2.1. Nhận biết lỗi lô gích của câu và cách sửa

   Lỗi lô gích là hiện tượng câu hoặc đoạn văn, văn bản có những thông tin, lập luận mâu thuẫn nhau hoặc thiếu nhất quán, không đầy đủ, không rõ ràng.

   Ví dụ:

    – Trong  giáo dục nói chung và trong bóng rổ nói riêng, chúng ta đã đạt được những thành công nhất định. 

Giáodục

   Câu trên chứa các từ ngữ thiếu nhất quán: giáo dục và bóng rổ không thuộc cùng lĩnh vực nên không thể đưa vào cách diễn đạt nói chung và nói riêng.

Các biểu hiện của câu mắc lỗi lô gích và cách sửa:

   * Có sự lẫn lộn các bình diện khi nói về đối tượng.

   Ví dụ:

   – Trong các phóng sự phản ánh hiện thực đời sống Việt Nam trước Cách mạng, Vũ Trọng Phụng là cây bút xuất sắc nhất.

   Ở câu này, người viết đã gộp hai bình diện khác nhau (tác giả và tác phẩm) làm một, khiến hai vế câu không có sự tương thích. Cách sửa: Quy các ý về cùng một bình diện (hoặc bình diện tác phẩm, hoặc bình diện tác giả).

    * Có sự mâu thuẫn giữa các ý trong câu.

   Ví dụ:

   – Việc làm kịp thời này lẽ ra phải được tiến hành từ tháng trước.

   Đã nói là kịp thời thì không thể nói lẽ ra phải được tiến hành trước đó; ngược lại, nếu nói lẽ ra phải được tiến hành trước đó thì không thể cho là kịp thời. Cách sửa: Lược bỏ một trong hai ý (hoặc ý gắn với từ kịp thời; hoặc ý gắn với cụm từ lẽ ra).

   * Đặt các đối tượng không cùng cấp độ trong quan hệ đồng đẳng.

   Ví dụ:

   – Báo in, báo điện tử, các phương tiện truyền thông, đài phát thanh, đài truyền hình,...đều có vai trò quan trọng trong cuộc sống hiện đại.

   Phương tiện truyền thông đã bao hàm cả báo in, báo điện tử, đài phát thanh, đài truyền hình, vì vậy, không thể đặt ngang hàng với những phương tiện cụ thể đã được nó bao hàm. Để sửa chữa, cần phân chia cấp độ rành mạch cho các đối tượng được nhắc tới.

   – Để sửa lỗi lỗi lô gích, người viết cần xác định đúng nguyên nhân gây ra lỗi và thay thế các từ ngữ phù hợp, đảm bảo tính thống nhất và phù hợp với tư duy cũng như thực tế khách quan.

    Lưu ý: Khi sửa lỗi, cần nắm bắt đúng điều người viết muốn biểu đạt để chọn hướng sửa phù hợp. Trong văn bản văn học, có những câu “phi lô gích” được tác giả chủ động sử dụng với ý đồ nghệ thuật riêng. Những trường hợp như thế không thể nói tác giả đã mắc lỗi. 

Đàotạo từ xa

2.

2. Nhận biết lỗi câu mơ hồ và cách sửa

   Câu mơ hồ là câu mắc lỗi dùng từ hoặc lỗi cấu tạo khiến người nghe (người đọc) có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau. Lỗi câu mơ hồ tồn tại ở câu có cấu trúc được diễn giải theo những cách khác nhau, dẫn đến những cách hiểu nghĩa khác nhau.

  Ví dụ:

   – Giải bài không được xem đáp án.

   Có thể được hiểu là giải bài không được thì xem đáp án hoặc khi giải bài thì không được xem đáp án.

   – Những ngôi nhà cao tầng được xây dựng ở một khu đô thị mới rất hiện đại.

   Có thể được hiểu là những ngôi nhà cao tầng rất hiện đại được xây dựng ở một khu đô thị mới hoặc những ngôi nhà cao tầng được xây dựng ở một khu đô thị mới, hiện đại

    – Xe không phải rẽ trái!

   Câu trên có ba cách hiểu: Xe này không bắt buộc phải rẽ trái; hay: Các loại xe nói chung không bắt buộc phải rẽ trái; Xe không tải (không chở người hoặc hàng hoá) phải rẽ trái.

   – Để sửa lỗi câu mơ hồ, trước hết, phải xác định được ý cần biểu đạt, tiếp đó đọc lại câu để biết cần thêm từ ngữ hay dấu câu vào vị trí nào nhằm biểu đạt đúng ý đã xác định, người viết cần thêm những từ ngữ phù hợp để làm nổi bật thông báo duy nhất của câu, tránh hiểu lầm. Ví dụ: Câu trên có ba cách sửa: (1) Xe này không phải rẽ trái; (2) Tất cả các loại xe đều không phải rẽ trái; (3) Xe không tải phải rẽ trái.

   – Trong giao tiếp, cần tránh viết (nói) những câu có thể hiểu theo nhiều nghĩa, đặc biệt là trong các văn bản hành chính và  khoa học. Tuy nhiên, cũng cần phân biệt câu mắc lỗi mơ hồ với câu được cố ý viết với nhiều cách hiểu khác nhau nhằm mục đích tu từ. Cần phân biệt câu mơ hồ do sơ suất của người viết với những câu đa nghĩa trong văn bản văn học thể hiện sự sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ. Ví dụ:

Giọt nước mắt vầng trăng

Long lanh trong đáy giếng

                        (Đàn ghi ta của Lor-ca – Thanh Thảo)

   Câu thơ Giọt nước mắt vầng trăng có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau: giọt nước mắt như vầng trăng; giọt nước mắt của vầng trăng,... Sự mơ hồ ở đây nhằm tạo ra các hướng liên tưởng đa dạng và phong phú, góp phần biểu đạt sâu sắc hình tượng của tác phẩm. 

Tàinguyên Ngôn ngữ

3. HIỆN TƯỢNG PHÁ VỠ NHỮNG QUY TẮC NGÔN NGỮ THÔNG THƯỜNG

3.1. Nhận biết hiện tượng phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường

   – Quy tắc ngôn ngữ là những chuẩn mực chung về cách phát âm, dùng từ, cấu tạo cụm từ, cấu tạo câu, dấu câu,... được mọi người trong cộng đồng thống nhất sử dụng để đảm bảo giao tiếp hiệu quả. Thông thường, trong giao tiếp, chúng ta phải thực hiện đúng các quy tắc này. Tuy vậy, trong một số trường hợp, người nói và người viết vẫn có thể phá vỡ có chủ ý một số quy tắc để thể hiện những sự vật, hiện tượng, cảm xúc, nhận xét đặc biệt, nhằm tăng cường hiệu quả giao tiếp.

   – Để nhận ra những hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường trong sáng tác văn học, phải nắm vững những quy tắc ngôn ngữ có tính chuẩn mực của tiếng Việt, đồng thời biết thực hiện việc đối chiếu, so sánh các phương án sử dụng ngôn ngữ khác nhau.

Chưa có nội dung.