Tri thức thể loại : TRUYỆN

THỂ LOẠI: TRUYỆN

1. Thuật ngữ "Truyện"

- Bản chất loại hình: "Truyện" là thuật ngữ dùng để chỉ loại hình tự sự văn học, bao gồm các nhóm thể loại từ dân gian (thần thoại, cổ tích, truyền thuyết, sử thi, ngụ ngôn...), trung đại (truyện chí quái, truyền kì), đến hiện đại (truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết).

- Nguồn gốc và sự biến đổi ý nghĩa:

+ Theo gốc chữ Hán: Ban đầu dùng để chỉ việc giải thích kinh nghĩa (nghĩa của sách Kinh), sau đó chuyển sang nghĩa ghi chép sự tích trong sử học.

+ Trong tiếng Việt: Chỉ tác phẩm văn học miêu tả nhân vật, diễn biến sự kiện thú vị.

+ Sự giao thoa thuật ngữ: Đầu thế kỷ XX, thuật ngữ "tiểu thuyết" du nhập, song song với "truyện". Các thuật ngữ Hán-Việt cũ (trường thiên, trung thiên, đoản thiên tiểu thuyết) tương ứng với các từ thuần Việt (truyện dài, truyện vừa, truyện ngắn). Hiện nay, "tiểu thuyết" thường chỉ tác phẩm có quy mô lớn, trong khi quy mô nhỏ và vừa gọi chung là "truyện".

2. Phân biệt "Chuyện" và "Truyện"

- Chuyện (Cốt truyện): Nội dung khách quan được sắp xếp theo trật tự logic và thời gian, thuộc về thế giới khách quan của người kể.

- Truyện (Diễn ngôn): Sản phẩm của hành động kể chuyện bằng ngôn ngữ mang đậm dấu ấn chủ quan, thể hiện qua phong cách và thể loại của người kể.

II. PHÂN LOẠI VÀ ĐẶC TRƯNG CÁC THỂ LOẠI TRUYỆN

1. Truyện kể dân gian

       - Thần thoại:

+ Khái niệm: Thể loại văn học truyền miệng đầu tiên của xã hội nguyên thủy, phản ánh quan niệm về tự nhiên và xã hội, thể hiện nhu cầu nhận thức và khát vọng của con người cổ sơ (mang tính nguyên hợp điển hình giữa văn học và văn hóa).

+ Phân loại: Thần thoại suy nguyên (nguồn gốc vũ trụ, muôn loài) và Thần thoại sáng tạo (chinh phục thiên nhiên, sáng tạo văn hóa).

+ Đặc trưng: Cốt truyện đơn tuyến; nhân vật trung tâm là các vị thần hoặc anh hùng văn hóa mang sức mạnh phi thường, dùng để lý giải các hiện tượng tự nhiên và đời sống.

- Truyền thuyết và Sử thi: Xuất hiện khi con người có ý thức về cộng đồng bộ tộc. Nhân vật mang sức mạnh phi thường, dáng dấp thần thánh, sống vì cộng đồng và là anh hùng của cộng đồng (ví dụ: Thánh Gióng, Đăm Săn).

- Truyện cổ tích, truyện cười, giai thoại: Ra đời trong xã hội phân chia giai cấp và mâu thuẫn lợi ích. Phản ánh mâu thuẫn xã hội và xung đột thiện - ác, thường có sự tham gia của các yếu tố kỳ ảo (Bụt, tiên, thần linh trợ giúp phe thiện).

2. Truyện truyền kì

- Nguồn gốc: Thể loại văn học chữ Hán (tiêu biểu: Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ, Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm...).

- Đặc trưng:

+ Kết hợp giữa yếu tố "kì" (hoang đường, ma quỷ, tiên phật) và "thực" (đất nước, con người cụ thể).

+ Thường có kết cấu 3 phần (mở đầu, diễn biến, kết thúc kèm lời bình giáo huấn).

+ Sử dụng nhiều thơ ca để nhân vật giãi bày tâm sự; thể hiện khát vọng tự do luyến ái và công lý xã hội.

3. Truyện ngắn hiện đại

+ Là thể loại tự sự cỡ nhỏ, xoay quanh một vài tình huống diễn ra trong không gian và thời gian hạn chế.

+ Cấu trúc tự sự: Phân biệt rõ Câu chuyện (cốt truyện gốc theo trình tự thời gian) và Truyện kể (mạch kể, điểm nhìn và diễn ngôn nghệ thuật của người kể).

4. Tiểu thuyết

- Đặc trưng chung: Thể loại tự sự quy mô lớn, phản ánh hiện thực ở biên độ rộng, bao quát nhiều số phận và sự kiện trong thời gian dài.

- Tiểu thuyết hiện đại: Tiếp cận hiện thực từ góc độ đời tư, quan tâm đến số phận con người cá nhân ("con người nếm trải"); kết cấu đa tầng lớp; sử dụng đa dạng các bè ngôn ngữ và linh hoạt biến đổi hình thức nghệ thuật.

III. CÁC YẾU TỐ THẨM MỸ VÀ NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN

1. Thần thoại

- Đề tài: Kể về các vị thần, nguồn gốc vũ trụ, tự nhiên và văn hóa.

- Cốt truyện: Đơn tuyến, tập trung giải thích nguồn gốc vạn vật.

- Nhân vật: Mang sức mạnh uy quyền siêu nhiên, đại diện cho lực lượng vũ trụ.

- Giá trị: Thể hiện khát vọng chinh phục tự nhiên và ước mơ vươn lên của con người thời cổ đại.

2. Truyện truyền kì

- Đề tài: Thế giới kì lạ, cõi âm, ma quỷ, tiên nhân.

- Cốt truyện & Sự kiện: Phát triển theo chiều tuyến tính; kết hợp chặt chẽ giữa yếu tố hiện thực đời thường và yếu tố kì ảo nhằm khẳng định tài trí con người.

- Nhân vật: Ít nhân vật, chia thành hai tuyến chính - tà, phản ánh qua hành động và ngôn ngữ.

3. Truyện ngắn và Tiểu thuyết hiện đại

- Cốt truyện (Bố cục): Gồm Mở đầu (thu hút, giới thiệu nhân vật, xung đột)  Phân đoạn vận động (phát triển sự việc, chướng ngại vật)  Kết thúc (giải quyết mâu thuẫn, đóng kín hoặc mở ra chặng đường mới).

- Ngôi kể:

+ Ngôi thứ nhất (Hạn tri): Xưng "tôi", trực tiếp bộc lộ cảm xúc, làm chủ mạch kể.

+ Ngôi thứ ba (Toàn tri): Người kể giấu mình, gọi tên nhân vật, có quyền năng quan sát và kể chuyện linh hoạt, tự do.

-        Điểm nhìn trần thuật: Vị trí quan sát, đánh giá (điểm nhìn của người kể chuyện hay nhân vật; điểm nhìn bên ngoài hay bên trong; điểm nhìn không gian và thời gian).

-        Giọng điệu: Thể hiện thái độ, tình cảm, lập trường tư tưởng của nhà văn đối với đối tượng miêu tả (ngợi ca, châm biếm, trang nghiêm, thân mật...).

-        Hệ thống ngôn ngữ: Lời người kể chuyện (gắn với ngôi kể và điểm nhìn) và lời nhân vật (đối thoại, độc thoại).

-        Kết cấu: Sự sắp xếp, bố trí các thành phần nghệ thuật một cách khoa học và chặt chẽ nhằm tải truyền tư tưởng, đặc biệt đóng vai trò quyết định sự thành công của truyện ngắn có dung lượng nhỏ, hàm súc.